Η νήσος, άρρηκτα συνδεδεμένη με την επική παρουσία του πολυμήχανου Οδυσσέα και τις περιπέτειές του, έχει αποτελέσει για αιώνες αντικείμενο έντονου ενδιαφέροντος και ατέρμονων συζητήσεων. Η ομηρική περιγραφή της Ιθάκης, γεμάτη ζωντάνια και λεπτομέρειες, αποτελεί την αφετηρία για αμέτρητες ερμηνείες, με σκοπό την ταυτοποίησή της. Ερευνητές, ιστορικοί και αρχαιολόγοι έχουν προσφέρει πληθώρα θεωριών, άλλοτε τοποθετώντας την στη σημερινή νήσο Ιθάκη, άλλοτε σε άλλες περιοχές της Μεσογείου, ακόμα και σε φανταστικά τοπία. Κάθε προσπάθεια ταυτοποίησης συνοδεύεται από την ανάδειξη συγκεκριμένων αρχαιολογικών ευρημάτων, επιγραφών ή γεωγραφικών χαρακτηριστικών, που προσπαθούν να «δέσουν» το μύθο με την ιστορική πραγματικότητα. Αυτή η διαρκής διελκυστίνδα μεταξύ μύθου και ιστορίας, φαντασίας και τεκμηρίωσης, συνθέτει ένα συναρπαστικό παζλ που συνεχίζει να προκαλεί. Η πολυετής έρευνα έχει φέρει στο φως πολυάριθμα αρχαιολογικά στοιχεία που, αν και σημαντικά, δεν έχουν καταφέρει ακόμα να δώσουν μια οριστική απάντηση στο αιώνιο ερώτημα.
Ερείπια αρχαίων οικισμών, κεραμικά ευρήματα, τάφοι και οχυρωματικά έργα έχουν ανακαλυφθεί σε διάφορες περιοχές, τα οποία πολλοί αποδίδουν στην ομηρική εποχή. Ωστόσο, η έλλειψη σαφών επιγραφών που να συνδέουν άμεσα αυτά τα κατάλοιπα με την ομηρική Ιθάκη, δημιουργεί πάντα πεδία για περαιτέρω αμφισβήτηση και αναθεώρηση. Οι επιστήμονες συνεχίζουν να αναλύουν τα ευρήματα, να συγκρίνουν τα ευρήματα με τις ομηρικές περιγραφές, και να αναζητούν νέες μεθόδους ανάλυσης, ελπίζοντας ότι η τεχνολογία και η διεπιστημονική προσέγγιση θα φέρουν στο φως ικανότερα στοιχεία. Παράλληλα με τις αρχαιολογικές έρευνες, η συμβολή της λογοτεχνίας και της φιλολογίας υπήρξε καθοριστική στην αέναη αναζήτηση. Μελετητές έχουν εξετάσει κατά πόδας τις λεπτομέρειες των κειμένων του Ομήρου, προσπαθώντας να εξάγουν γεωγραφικά, τοπογραφικά και δημογραφικά στοιχεία που θα μπορούσαν να κατευθύνουν την έρευνα.
Η ερμηνεία κάθε στίχου, κάθε επίθετου, κάθε περιγραφής, συνεισφέρει στην προσπάθεια να «ζωντανέψουμε» τον κόσμο του επικού ποιητή. Η Ιθάκη, ως σύμβολο της επιθυμίας για επιστροφή, της πίστης και της ευφυΐας, έχει γίνει αντικείμενο μελέτης όχι μόνο ως γεωγραφική τοποθεσία, αλλά και ως αλληγορική έννοια, χάνοντας ενίοτε την υλική της υπόσταση στην υπέρμετρη πνευματική της αξία. Η ίδια η νήσος, είτε πρόκειται για τη σημερινή Ιθάκη είτε για κάποια άλλη άγνωστη πλέον θαλασσινή όαση, κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην καρδιά του παγκόσμιου πολιτισμού. Η Ιθάκη δεν είναι απλώς ένας τόπος, αλλά μια ιδέα, ένα όνειρο, μια αέναη αναζήτηση – η ουσία της ανθρώπινης πορείας, της προσπάθειας για την υπέρβαση δυσκολιών και την κατάκτηση του πολυπόθητου προορισμού. Η αποδοχή της πολυπλοκότητας του ζητήματος, η αναγνώριση της αξίας τόσο του μύθου όσο και της ιστορίας, και η συνεχής διάθεση για έρευνα, είναι τα κλειδιά για την κατανόηση αυτού του 3.000 ετών αινίγματος, που συνεχίζει να εμπνέει και να προσκαλεί σε αναστοχασμό.
